આપણે છેલ્લા લેખમાં વહીવંચા બારોટ સમાજની અનોખી પરંપરા 'સાદુમાના ગરબા' વિશે વાત કરી હતી. આજે આપણે આ સમાજના મૂળ, તેમની ઐતિહાસિક ભૂમિકા અને આધુનિક યુગમાં તેમના અસ્તિત્વ વિશે જાણીએ.
'વહીવંચા' કોણ છે?
'વહીવંચા' શબ્દનો શાબ્દિક અર્થ થાય છે 'વહી વાંચનાર' . વહી એટલે વંશાવળી, ઇતિહાસ કે લેણ-દેણનો હિસાબ રાખવાનું પુસ્તક. વહીવંચા બારોટો પરંપરાગત રીતે વંશાવળીઓ જાળવતા, કથાઓ કહેતા અને બાર્ડિક કવિતાઓનું પઠન કરતા . તેઓ ગુજરાતના ઇતિહાસ, કુળો અને પરિવારોના જીવંત દસ્તાવેજ સમાન હતા.
એક માન્યતા અનુસાર, વહીવંચા બારોટો સોલંકી કાળ (ઈ.સ. ૯૪૨-૧૨૪૫) દરમિયાન રાજપૂતાણાથી ગુજરાતમાં આવ્યા હતા . તેઓ બ્રાહ્મણ મૂળના હોવાનું પણ કહેવાય છે . 'બારોટ' શબ્દ મૂળે વહીવંચાઓ અને ભાટો બંને માટે સન્માનસૂચક ઉપાધિ હતી, જે ધીમે ધીમે તેમની જાતિનું નામ બની ગયું .
ઇતિહાસના દ્રષ્ટા: વહીવંચાઓનું કાર્ય
વહીવંચા બારોટોનું કાર્ય માત્ર નોંધ કરવાનું ન હતું, પરંતુ તેઓ ઇતિહાસના દ્રષ્ટા અને રચનાકાર પણ હતા. તેઓ રાજાઓ અને સામંતોના દરબારમાં કવિ, સલાહકાર અને રાજદ્વારી તરીકે સેવા આપતા . ગુજરાતીમાં કહેવત છે: 'રાજા નો ઘોડો રોકવાનો હક્ક ફક્ત બારોટને જ', જે દર્શાવે છે કે સમાજમાં તેમનું શું માન હતું .
તેમની પાસે સમુદાયોની વિગતવાર વંશાવળીઓ હતી, જેમાં કુળ, ગોત્ર, મૂળ અને પર્વની માહિતી સચવાયેલી હતી . એક ઉદાહરણ જોવા મળે છે ભરૂચના ઝાડેશ્વર ગામનું, જ્યાં ૪૧૦ પાનાંનો ચોપડો ૭૫૦ વર્ષ જૂની વંશાવળી ધરાવે છે . આવા દસ્તાવેજો માત્ર વંશાવળી જ નહીં, પરંતુ ગામની ભૌગોલિક હદ, રીતિ-રિવાજો અને આર્થિક સ્થિતિનો પણ રેકોર્ડ રાખતા .
પડકારો અને પરિવર્તન
આજના યુગમાં વહીવંચા બારોટોની પરંપરાગત ભૂમિકા લુપ્ત થવાના આરે છે . જે સમાજો અને કુટુંબો માટે તેઓ વંશાવળીઓ રાખતા, તે હવે તેમને આશ્રય આપતા નથી . પરિણામે, નવી પેઢી અન્ય વ્યવસાયો, નોકરીઓ અને ઉચ્ચ અભ્યાસ તરફ વળી ગઈ છે .
જો કે, સમાજના લોકો પોતાના વારસાને જાળવવા માટે પ્રયત્નશીલ છે. https://pitruvruksh.in/ જેવી વેબસાઇટ્સ આ પ્રાચીન વિદ્યાને ડિજિટલ સ્વરૂપ આપીને નવી પેઢી સાથે જોડવાનો પ્રયાસ કરે છે. આ પહેલ સમાજના ઉદ્દેશ્યને અનુરૂપ છે કે કેવી રીતે ભૂતકાળ, વર્તમાન અને ભવિષ્યને એક સૂત્રમાં પરોવી શકાય.
'સાદુમાના ગરબા': જીવતી યાદ
વહીવંચા બારોટ સમાજની ઓળખ અને તેમની આસ્થાનું સૌથી મહત્વપૂર્ણ પ્રતીક છે 'સાદુમાના ગરબા' . ૨૦૦ વર્ષ જૂની આ પરંપરા અમદાવાદની 'સાદુ માતા ની પોળ'માં દર નવરાત્રીની અષ્ટમીએ નિભાવવામાં આવે છે .
દંતકથા અનુસાર, સાદુબેન નામની સ્ત્રીએ જ્યારે મુગલ સરદાર પાસેથી રક્ષણ માગ્યું ત્યારે સમાજના પુરુષોએ તેની મદદ કરી ન હતી, જેના કારણે તેણે પોતાનું બાળક ગુમાવ્યું અને ક્રોધે ભરાઈને સમાજના પુરુષોને શ્રાપ આપ્યો કે તેમની ભાવિ પેઢીઓ કાયર હશે . તેણે સતી થઈ ગઈ, અને સમાજે તેણીની આત્માને શાંત કરવા અને પ્રાયશ્ચિત્ત સ્વરૂપે દર અષ્ટમીએ પુરુષો સાડી પહેરીને ગરબા કરે તેવું વચન લીધું .
આ પરંપરા પ્રાયશ્ચિત્ત, નમ્રતા અને સ્ત્રી સન્માનની ભાવનાને પ્રતિબિંબિત કરે છે. સમાજના યુવાનો તેને ભક્તિ અને પરંપરાનો અભિન્ન ભાગ માનીને નિભાવે છે. કેટલાક યુવાનોએ તો તેમની માનતા (મન્નત) પૂરી થવાના પ્રતીકરૂપે પણ આ ગરબા કર્યા હોવાનું જણાવ્યું છે .
નિષ્કર્ષ
વહીવંચા બારોટ સમાજ એ ગુજરાતના સાંસ્કૃતિક અને ધાર્મિક વારસાનું અનોખું ઉદાહરણ છે. તેઓ ઇતિહાસના રક્ષક, પરંપરાઓના સંવાહક અને આસ્થાના પ્રતીક છે. 'સાદુમાના ગરબા' તેમની આ સાંસ્કૃતિક સમૃદ્ધિ અને ધાર્મિક ઉદારતાનું જીવંત ઉદાહરણ છે. ડિજિટલ યુગમાં પણ, https://pitruvruksh.in/ જેવી પહેલો તેમના પ્રાચીન જ્ઞાનને નવી પેઢી સુધી પહોંચાડવાનો પ્રયાસ કરી રહી છે, જે દર્શાવે છે કે ઇતિહાસની ધારો ક્યારેય સૂકાતી નથી, માત્ર તેનું સ્વરૂપ બદલાય છે.
જય માતાજી!
